|| ||

Woorden met gevoelswaarde

Roestvrij Taal 14 november 2014

Woorden met gevoelswaarde

Het regent en het is november
Weer keert het najaar en belaagt
Het hart, dat droef, maar steeds gewender,
Zijn heimelijke pijnen draagt.
(J.C. Bloem – November - Het verlangen 1921)

De zon schijnt nog volop; begin deze maand gaf het kwik zelfs 20 graden aan. Bij november denk je toch meer aan de eerste rillingen over je lijf, donkerdere avonden, en de intrede van je winterdepressie.

Niks is minder waar. Als dit zo blijft, krijgt november een heel andere lading dan de sombere die poëet Bloem de maand toedicht. Trouwens, wat is dat eigenlijk een fleurige achternaam voor iemand die zo triest kan schrijven … Hebt u het door? We begeven ons voorzichtig op het vlak van de connotatie. Iets wat u vast wel kent, alleen misschien niet van naam.

Connotatie
Connotatie is de broer van de denotatie, de letterlijke betekenis van een woord. In dagelijkse taal kun je in plaats van connotatie zeggen: bijklank, gevoelswaarde of associatie van woorden. Als tekstschrijver houd je er altijd rekening mee en kun je er zelfs gebruik van maken. 

Hoe werkt het?
Als we een woord lezen, gaan er schema’s werken in ons hoofd. We verbinden woorden aan concepten die we kennen, waarin we de woorden kunnen plaatsen en betekenis geven. Anders gezegd koppelen we woorden aan een (algemene) vooronderstelling. Zo krijgt het woord lading, positief of negatief, dat ligt ook aan de context. Dit gaat zo snel en automatisch dat we ons er niet van bewust zijn.

Boer zoekt vrouw of ridder op het witte paard
Wij tekstschrijvers willen dat een tekst prettig leest. Daarom variëren we met woorden en gebruiken we synoniemen. Daarbij zorgen we altijd dat we woorden kiezen die het juiste gevoel oproepen en het doel van onze tekst dienen. Neem het woord paard. Bij een ‘ros’ denk je aan een ridder; een ‘knol’ roept eerder associatie op met een boer. Schrijf je voor een manege dan moet je daar toch bij stilstaan. En hoe beschrijf je een aardappelteler? Bij ‘boer’ denken mensen vaak aan klei, koeien en aardappels rooien. Dat is toch anders bij ‘agrariër’. Hoewel ‘boer’ tegenwoordig ook doet denken aan een begeerlijke vrijgezel, maar dat terzijde. 

Strategisch met woorden
Door strategisch gebruik te maken van de lading van bepaalde woorden, kunnen we geheel onopgemerkt het gevoel van de lezer bij onze tekst beïnvloeden. Daar kun je creatief mee omgaan, van overduidelijk tot heel subtiel. 

« terug naar het overzicht